Ana Sayfa Medya 9 Aralık 2021 4 Görüntüleme

Kahramanlar ve Azizler: Modern Felsefe

Alfred William Benn’in, ‘Modern Felsefe’ isimli kitabı kolektif çeviriyle Fol Kitap tarafından yayımlandı. Küçük hacimli bir ideoloji tarihi niteliğinde olan kitap, Felsefi Rönesans’tan on dokuzuncu yüzyıl hümanistlerine giden bir çizgide ideolojinin izleğini mukayeseli olarak ele alırken filozofların eleştirildiği noktaları da irdelemekte.

1843 yılında İrlanda’da doğan Alfred William Ben, 1865 yılında Londra Üniversitesi’nden mezun olduktan sonra İngiltere’den ayrılarak hayatının birçoklarını İsviçre ve İtalya’da geçirdi. Eski Yunan ideolojisi ve çağdaş ideolojinin tekamülü başta olmak üzere ideoloji tarihi alanında çalışan Benn çeşitli mecmualarda tenkit ve inceleme yazıları kaleme aldı. Muharririn 1915 yılındaki vefatından birkaç sene evvel yayımlanan kitabı ‘Modern Felsefe’; Mehmet Davet Kartal, Dersu Alyanak, Secdegül Erdim, Turhan Yalçın ve Zeynep Hayal Erdoğan’ın kolektif çevirisiyle Fol Kitap etiketiyle raflarda yerini aldı. Kitap “Felsefi Rönesans, Metafizikçiler, Bilgi Kuramcılar, Alman İdealistleri ve Ondokuzuncu Yüzyıl Hümanistleri” başlıklarını taşıyan beş kısımdan oluşmakta. Kısımların neredeyse hepsi ilgili düşün mektebinin öne çıkan filozoflarının fikriyatına ilişkin makalelerden oluşuyor. Bu bağlamda, Felsefi Rönesans; Giordano Bruno, Francis Bacon, Thomas Hobbes; Metafizikçiler; Descartes, Malebranche, Spinoza, Leibniz; Bilgi Kuramcılar; Locke, Berkeley, Hume, Kant; Alman İdealistleri; Fichte, Schelling, Hegel, Schopenhauer, Herbart ve Ondokuzuncu Yüzyıl Hümanistleri; Fransız Eklektikleri, Hamilton ve Şartlı Olanın İdeolojisi, Auguste Comte, J.S. Mill, Herbert Spencer, İngiliz Hegelciler, Alman Eklektikler, Son Gelişmeler başlıklarını taşıyan alt kısımlara sahip. Birinci kısımdan itibaren müellifin birtakım dikkatlerinin altını çizmeli: Birincinin, çağdaş sıfatıyla andığımız filozofların başta Platon ve Aristoteles olmak üzere Yunan ideolojisiyle münasebetini tüm çıplaklığıyla gözler önüne sermesi. İkincisi ise, filozofları birbirleriyle karşılaştırarak bütüncül bir bakış açısına sahip olması. Son olarak da filozofların çelişkilerini, gözlerinden kaçan veya görmezden geldikleri noktaları şahsi özelliklerini es geçmeden eleştirel izlekte irdelemesi. Bu sayede, birbirini tamamlayan makaleler küçük hacimli bir tarih sayılabilir.

Çağdaş İdeoloji, Alfred William Benn, çeviri: Mehmet Davet Kartal, Dersu Alyanak, Secdegül Erdim, Turhan Yalçın, Zeynep Hayal Erdoğan, 160 syf., Fol Kitap, 2021.

Birinci kısım olan Felsefi Rönesans’ı, Platon’un ve Aristoteles’in fikirlerinin nasıl evirildiğini açıkladıktan, Yunan ideolojisinin Avrupa’ya İspanya’yı fetheden Müslümanlar tarafından getirildiğinden, bu yapıtların Arapçadan çeviri edilerek öğrenildiğinden, Dominikenlerle Fransiskenlerin çatışmalarının ideolojiye nasıl sirayet ettiğinden ve daha birçok noktaya temas ettikten sonra Ortaçağ fikriyatına en büyük darbenin Kopernik’in gökbiliminden geldiğini vurguluyor Benn. Bu bağlamda öncelikle Kopernik kuramından birinci sonuç çıkaran olarak gördüğü, “modern gökbilimini muştulayan bir tavırla, yıldızların uzayın sonsuzluğunda farklı aralarda [ve düzensiz] dağıldıklarını, bu yıldızların birer güneş olduğunu ve bu güneşlerin yörüngelerinde, üzerinde hayat barındıran diğer gezegenlerin bulunduğunu” ileri süren Giordano Bruno’yu ele almış. Müellifin tabiriyle “felsefi Rönesansın bayraktarı” olan Bruno birebir vakitte birci ve çokçu eğilimlerin de başını çekmekte. Akabinde gelen Bacon’ın ise matematik ve fizik konusunda zayıf olduğunun altını çizerek onun özgün yanının kullandığı usul olduğunu ortaya koyuyor Benn. Bu kısımda müellif, Bacon’ın “Yeni Atlantis” ütopyasının H.G. Wells’i ve Jules Verne’i öncelediğini söylese de onun yapıtının “modern bilimin ve çağdaş mekanik icatların gerçek habercisi” olmadığını zira Bacon’ın fikirlerinin “Ortaçağda ya da her çağda karşımıza çıkan büyülü nesnelerden” farksız olmadığını ekliyor. Kısmın son filozofu olan Thomas Hobbes’un ise insan tabiatını “karmaşanın ve herkesin birbirine düşman olduğu bir ortam” olarak görmesiyle demokrasiye cephe alması ve “bireylerin egemenlik haklarını bir tek adama devretmesini” savunması irdelenir. Hobbes’un ülkü devleti olan Roma İmparatorluğu’nun “bile tebaasını ne iç karışıklıklara ne de dış güçlerin işgallerine” koruyabildiğinin altını çizen Benn, filozofun toplum kontratının temelini attığını ve “herhangi bir ateistin çelişkiye düşmeden benimseyebileceği titizlikle düşünmüş, zirveden tırnağa materyalist bir sistem” kurduğunu örneklerle açıklar.

Sonraki kısım olan Metafizikçiler ise Descartes ile başlar. Muharririn sözüyle “hakikati yararından dolayı kovalayan Bacon ile Hobbes’un bilakis Descartes hakikati, hakikat uğruna” arayan bir düşünürdür. Ana çizgileriyle Descartes ideolojisi açıklandıktan sonra Descartes’ın kusursuz varlık -yani Tanrı- ideası eleştirilir. Bu ideanın insan zihnine İlah tarafından yerleştirildiğini savunan Descartes’a yöneltilen temel tenkit kusursuz varlığın kusursuz varlıklar yaratması gerekiyorken insanların kusurlu varlıklar olmasıdır. Descartes, bu açığı kapatmak için insan kusurlarının hiçlikten geldiğini öne sürdüğü sürece de Tanrı’nın gereksiz bir varsayıma dönüştüğü ortaya konur. Yeniden bu doğrultuda “modern psikolojiyi evvelce haber vermesi itibariyle” çarpıcı olan Descartes öğretisi insan günahlarını irade özgürlüğüyle açıkladığı için Tanrı’yı aklamakla itham edilir. Sonraki filozof ise “Descartesçılığın teoloji tarafından büsbütün hazmedilmesini sağlayan düşünür” olan Nicolas Malebranche’tır. Malebranche’tan sonra gelen Spinoza ise Descartes ile karşılaştırılır:

“Spinoza, Tanrı’yı sınırsız uzaya yayılan kozmosun en aziz birleştirici unsuru olarak görüyordu. Halbuki Descartes Tanrı’yı, yer kaplayan bir tözden fazla düşünen bir töz olarak tasarlamıştı.”

Tanrı’yı bilmek ve sevmek üzerinden tanımladığından dolayı Hıristiyan teolojisini çağrıştıran Spinoza’yı mistik olarak görmenin yanlış olacağını savunan Benn, filozofun “doğanın ve aklın sonlarının ötesine geçen bir deneyim” vaat etmediğini vurgular. Kısaca, Spinoza ideolojisinde ahiret inancına yer yoktur. Spinoza’ya nazaran ideolojinin “temel sorusunun bir etik sorusu” olduğunu söz ettikten sonra Spinoza’nın çıkış noktasının “hâlihazırda bildiğimiz bir şeyi diğer tabirlerle ifade etmekten ibaret” görür. Kısmın son filozofu ise Leibniz’dır…

Kitabın alt başlıklarını teşkil eden bütün isimlere değinmek bu yazının boyutunu aşsa da kitabı neden bir tıp tarih olarak görmek gerektiği merak konusu olabilir. Şöyle ki Alfred William Benn düşün insanlarının ideolojilerini değerlendirirken din, siyaset, iktisat üzere ögeleri es geçmemiş. Öte yandan filozofların hem hayatlarını hem de karakter özelliklerini hesaba katmış. Böylece, “Modern Felsefe”nin akla birinci gelen manasıyla klasik bir tarih olmasa da mukayeseli bir ideoloji tarihi olarak kabul edilmesi gerektiği kanaatindeyim. Fakat kitabın en vurucu noktası müellifin yer yer iğneleyici olan tespitleri olsa gerek. Yeniden bu doğrultuda bu yazıyı müellifin veciz bir yorumuyla bitirmek yerinde olsa gerek:

“Felsefe tarihinde karşımıza çıkan soylu kişilikleri kahramanlar ve sevgililer diye ikiye ayırabiliriz. Çağdaş vakitlerin kahramanları Giordano Bruno, Fichte, hatta bir ölçüde Comte’tu; azizleriyse Spinoza, Berkeley ve Kant’tı.”

Gazete Duvar

iletişim : live:.cid.e85adaa203246898
en iyi casino siteleri en iyi casino siteleri slot siteleri kocaeli escort bursa escort
hack forum hack forum gaziantep escort gaziantep escort izmir escort bedava hesaplar