Ana Sayfa Kültür-Sanat 26 Mart 2022 6 Görüntüleme

Zar kehanetleri

Pınar Hasret Aytaçlar*

Antik Çağ’ın Yunan dünyasında, her periyotta, tanrısal kehanetin yadsınamaz bir ehemmiyeti olmuştur. Kahin ilah Apollon’un tapınakları, yalnızca geleceğini öğrenmek isteyen insanların değil, bir savaşa girmek ya da yeni bir koloni kurmak üzere kıymetli adımları rabbin görüşünü almadan atmak istemeyen Yunan kent devletlerinin de birinci başvurdukları yerlerdir. Bu kehanet merkezlerinin içinde en kıymetlisi ve en çok bilineni elbet Delphi’dekidir. Burada Pythia ismi verilen rahibe vardır. İlah ve insan ortasındaki bu aracı, tanrısal ruhun içine girdiği bu vücut, bir vecd haline girer ve Apollon’un kehanetini insanlara iletir. Geleceği öğrenmek için gelen ziyaretçiler, tapınağa girerken kutsal suda yıkanarak arınmışlardır. Huşû içinde, Pythia’nın ağzından çıkan manzum dizelere kulak verir ve allahın, vatanlarının mukadderatını belirleyen kehanetiyle birlikte ülkelerine geri dönerler.

Rabbin, bir insanın vücuduna girerek kehanetlerde bulunması, Anadolu’daki Apollon kehanet merkezlerinde de uygulanan formüldür. Klaros’taki ve Didyma’daki tapınaklarda ilahın elçisi olan rahiplerin kehanetleri ilettiğini biliyoruz. Lakin, buradaki tapınaklarda, geleceği görmek için kullanılan diğer formüller de vardı. Bu formüller, Anadolu’nun kadim inançlarından kaynağını alan, binlerce yıldır bu topraklarda yaşamaya devam ettiği için, Anadolu-Yunan tapınaklarındaki uygulamalara da sirayet etmiş ritüellerdi. Bu ritüellerin en başta geleni ise zar atarak kehanette bulunmaktı. M.Ö. 14. ve 13. yüzyıllara ilişkin yazılı kaynaklardan bildiğimiz üzere, Hitit ve Luvi kültürlerinde, kura çekerek ya da zar atarak kehanette bulunuluyordu. Zar olarak koyun, keçi ya da domuzun aşık kemiği kullanılırdı. Astragalos ismi verilen bu zarlar, Anadolu’da Kalkolitik Çağ’dan itibaren görülürler. Bronz Çağı’nda da, Aphrodisias ve Beycesultan üzere merkezlerde karşımıza çıkarlar. Elbette astragalosların tümü dinî emelle kullanılmamaktaydı. Hatta en yaygın kullanımının çocuk oyunlarında olduğunu biliyoruz. Muska ya da nazarlık olarak da fonksiyon gören bu kemik zarların en kıymetli işlevleri ise geleceği görmek için kullanıldıklarında ortaya çıkıyordu.

LUVİLERİN FAL YAZITLARI

Anadolu’da astragalosların kehanet için kullanımına ait ispatların başında sikkeler gelir. Üzerlerinde aşık kemiğinin tasvirini taşıyan sikkelerin birden fazla, Luvi kültürünün izlerini taşıyan Kilikia, Pisidia ve Lykia kentlerine aittirler (Resim 1). Bir kısmı da kahin Apollon’un kültüne sahip olduğunu bildiğimiz Klaros, Efes, Kalkedon üzere merkezlerde bulunmuşlardır. Sikkelerin birçok M.Ö. 4. yüzyıla tarihlenir. Tekrar 4. yüzyılda, Klaros’daki Apollon tapınağının basamak bloklarını bağlayan bronz kenetler, astragalos formunda yapılmıştır. Apollon Manteios kültünün varlığını bildiğimiz Efes’de de arkaik devir katmanlarında bol ölçüde astragalos ele geçmiştir.

Fotoğraf 1.

Lakin M.Ö. 3. yüzyıldan itibaren, kehanet için kullanılan astragaloslara ilişkin ispatlar birden kesilir. Ta ki M.S. 2. yüzyılda, bu sefer yazıtlarda karşımıza çıkana kadar… Zar kehanetlerinin kaydedildiği bu fal yazıtlarının tümü Anadolu’nun güney-batısından, yani tekrar Luvi kültürünün baskın olduğu bölgedendir. Yazıtların ele geçtiği bölgenin merkezi Pamphylia ovasıdır. Hinterlandında ise Pisidya, doğu Likya, güney Firigya ve ovalık Kilikya’nın batısının kentleri vardır. Metinlerin tümü M.S. 2. yüzyıla tarihlenir. Büyük ve etkileyici yazıtlardır. Ekseriyetle 1,5 ilâ 2 metre uzunluklarında, 50-60 santimetre genişliğinde, mahallî taştan monolitik bir sütunun dört yüzü üzerine yazılırlar (Resim 2). Bu yazıtlar sayesinde yalnızca zar kehanetlerini değil, tıpkı vakitte astragalosların zar olarak nasıl kullanıldığını da öğrenmiş oluyoruz. Astragaloslar yani aşık kemiklerinin iki tarafı yuvarlak olduğundan, atıldığı vakit bu yüzlerde durma imkanı yoktu. Fakat ikisi dar ve öteki ikisi daha geniş olan dört düz yüzeyde durabilirdi. Bu 4 yüz, iki zıt kenarın sayı kıymetleri toplamı 7 olacak halde, 1, 3, 4 ve 6 sayılarını karşılıyorlardı. Bu dört yüze Pranes, Hyptios, Koos ve Khios isimleri verilmişti ve her birinin sayısal pahası farklıydı. Pranes geniş dışbükey yüzeydi ve 4 sayısına karşılık geliyordu. Hyptios geniş içbükey yüzey olarak 3, koos, dar düz kenar olarak 6 ve khios dar içbükey yüzey olarak 1 sayısına karşılık gelmekteydi.

Fotoğraf 2.

Yazıtlarda 56 adet kehanet metni bulunuyordu. Zira 5 astragalosun muhtemel kombinasyon sayısı buydu. Birinci seri 5 astragalosun tıpkı anda atılmasıyla başlardı. Seriler, en düşük bedel olan 5 ile başlıyor, 5 zarın 6 kere üst üste atılmasıyla 30’a kadar ulaşıyordu. Birinci seferde 5 zar birebir anda atılarak sayı bedelleri toplanmaktaydı. En son 5 zar 6 kere atılarak bu süreç yapılıyordu. Farklı kombinasyonlar birebir sonucu verebiliyordu. Mesela 14 sayısı için 1+3+3+3+4, 1+1+3+3+6 ve 1+1+4+4+4 kombinasyonları gelebiliyordu. 5 astragalos atıldıktan sonra çıkan sayılar toplanıyor ve hangi manaya geldiğini öğrenmek için yazıta bakılıyordu. Şayet farklı kombinasyonlar birebir sonucu verdiyse bu sonuç temel alınıyordu.

TİCARET İÇİN KEHANET

Her bir kehanet bir yaradanın ya da tanrısal varlığın ismiyle başlardı. İlgili ilah, sorulan soruya karşılık olarak kehanetini bildirirdi. Kehanetlerin birçok olumlu ve yürek verici idi:

“(Athena) Şayet dört tane bir ve bir tane üç gelirse ilah şöyle der: Düşmanlık ve kinden uzak durursan mükafatını alacaksın. Dileğine ulaşacaksın ve mavi gözlü Athena seni koruyacak. Aklındaki iş dilediğin üzere gerçekleşecek.”

“(Zeus) Şayet iki üç ve üç tane bir gelirse: Gezginin sağ elinin olduğu tarafta yüksekten uçan bir kartal düzgüne alâmet olacak. En şanlı Zeus’un yardımıyla, hedefine ulaşacaksın. Korkma!”

“(Nike) Şayet üç tane üç ve iki tane bir gelirse: Kazanacaksın! Dilediğini alacaksın ve her şeyi elde edeceksin. Daimon seni onurlandıracak ve düşmanlarını yeneceksin. Yapmakta olduğun plan, gönlüne nazaran olacak.”

“(Afrodit) Şayet üç tane bir, bir altı ve bir dört gelirse: Dilediğin yere yelken aç. Keyifle döneceksin. Aklında kurduklarını bulacak ve her şeyin üstesinden geleceksin. Lakin Aphrodite ve Maia’nın oğluna (Hermes) dua etmelisin.”

“(Hermes) Bir tane bir, bir altı, iki üç ve bir dört gelirse: Bana sorduğun şeyler içinde acı verecek hiçbir şey görmüyorum. Küçük düşünme, cüretle ilerle. Dilediğin her şeyi bulacaksın. Dileğin yerine gelecek ve senin için harika bir fırsat var.”

“(Tanrıların annesi) Dört tane altı ve bir tane bir gelirse şunu söyler: Nasıl ki kurtlar koyunlara, güçlü aslanlar ise geniş toynaklı öküzlere boyun eğdirirse, sen de tüm bunların üstesinden geleceksin. Zeus’un oğlu Hermes’in yardımıyla, sorduğun her şey senin olacak.”

“(Tykhe) Şayet bütün üç’ler birlikte gelirse: Çocuk doğuran bayanın iki göğsü de kurumuştu lakin tekrar sıhhat kazandı ve bol bol süte sahip oldu. Sen de bana sorduğun şeyin meyvelerini toplayacaksın. “

Kimi kehanetlerin de olumsuz olduğu ve kişiyi uyarırcasına ilan edildiği görülür:

“(Poseidon) Hepsi dört lakin sonuncusu altı ise şunu söyler: Denize tohum atmak ve yazı yazmak boşuna emek, faydasız iştir. Ölümlü olarak, sana ziyan verebilecek bir tanrıyı zorlama.”

“(Mevsimler) İlah planına mahzur oluyor. Bu yüzden bekle. Düşmanlığa, yarışa ve mahkemeye girmek felaketle sonuçlanacak.”

“(Poseidon) Bir tane bir, üç tane üç ve bir tane dört gelirse: İlah bildirir: Direnerek kendine ziyan veriyorsun, dalgalarla savaşıyor, denizin içinde bir balık arıyorsun. Bu işi yapmakta tez etme. Rableri yanlış vakitte zorlamak sana yardım etmeyecek.”

“(İyi zaman) Bir altı ve dört üç gelirse kehanet şöyle der: Tez etme, daimon sana karşı. Bekle ve kör yavru doğuran köpek üzere davranma. Tavsiyeyi sakince kabul edersen işler senin için memnunluk verici hale gelecek.”

“(Moiralar) Şayet bütün dört’ler tıpkı halde gelirse: Güneş battı ve müthiş gece geldi, herşey karanlığa büründü. Bana sorduğun mevzuyu duraklat; ne almak ne de satmak iyi olacak.”

Kehanetler içinde sıhhatle bağlı olanlar da azımsanmayacak sayıdaydı:

“(Nike) Şayet iki dört ve üç tane bir gelirse: Tüm işlerini yap, zira sonu iyi olacak. Yatağında hasta yatanı ilahlar kurtaracak. İlahlar ayrıyeten öbür bir ülkede olanın konuta döneceğini söylüyorlar.”

“(Asklepios) Şayet bir dört, iki tane bir ve iki üç gelirse: İşinle ilgili bir fırtına gelmek üzere, lakin sonu iyi olacak. İlah ayrıyeten, hastalıktan çeken birini bundan kurtaracağını söylüyor. Ve ilahlar yurt dışında olan birinin sağ salim dönmesini sağlayacaklar.”

Kehanetlerin içinde çok büyük bir kısmı, ticaret yapmak için yola çıkacak bireylerin sorularına yanıt vermekteydi:

“(Hephaistos) Üç altı ve iki tane bir gelirse şunu söyleyecek: İş yapmak mümkün değil, boşuna kendini yorma! Her taşı kaldırma ki altından bir akrep çıkmasın. Titizlenmek sana talih getirmeyecek, bütün talihsizliklere hazır ol!”

“(Talih) Bir tane bir, üç tane altı ve bir üç gelirse: Elini kurdun ağzına sokma ki sana ziyan gelmesin. Sorduğun bahis güç ve hassas. Ancak sakin kal. Seyahat ve iş alış-verişlerinden uzak dur.”

“(Kronos) Bir dört ve dört tane üç gelirse: Yolunda akrepler duruyor. Niyet ettiğin iş için ivedi etme, bekle! İstediğin şey daha sonra gerçekleşecek. Ne almak ne de satmak iyi olacak.”

“(Zeus ve Athena) Şayet bir tane bir ve dört tane üç gelirse: Her işe uygunsun her işe girişebilirsin. İlahlar hasta olanı koruyacak ve her şey iyi olacak.”

“(Tykhe) Üç tane bir, bir altı ve bir üç gelirse: Şimdi gitmekte çabuk etme. Bekle! Gitmek mümkün görünmüyor. Şayet düşünmeden ivedi edersen, kendine büyük ziyan vereceksin. Lakin şayet masumca beklersen vakit her şeyi halledecek.”

“(Zeus’un kartalı) Şayet iki üç ve üç tane bir gelirse: Gezginin sağ elinin olduğu tarafta yüksekten uçan bir kartal düzgüne alâmet olacak. En ulu Zeus’un yardımıyla, hedefine ulaşacaksın. Korkma!”

Söylediğimiz üzere, fal yazıtları, ortalama uzunlukta bir erkeğin zorlanmadan okuyabileceği büyüklükte tasarlanmışlardı ve bu nedenle büyük monolitik sütunlar üzerine yazılmaktaydılar. Boyutları nedeniyle, geç devirlerde öteki emellerle tekrar kullanılmak için cazip bulunmuşlardı. Bu yüzden fal yazıtlarının birçok, ilişkin oldukları devirdeki yerlerinde değil, tekrar kullanıldıkları alanlarda ele geçmişlerdir. Yepyeni yerinde bulunan az sayıda yazıt ise bize, bunların kutsal alan ya da tapınaklardan çok, agora üzere kamusal alanlara dikildiğini gösterir. Tıpkı Termessos’daki fal yazıtının, kentin giriş kapısının yanında yer alması üzere… (Resim 3) İşle ve ticaretle ilgili kehanetlerin bolluğu da bu fallara başvuranların ortasında kıymetli bir kısmının seyahat halinde olan ve agorayı kullanan tüccarlar olduğuna işaret eder.

Fotoğraf 3.

Roma imparatorluk çağında, Anadolu’nun güney-batısında yaşayan beşerler fal ve kehanete ait inançlarını binlerce yıllık geleneklerle uygulamaya devam ediyorlardı. Muhtemelen bizim yazıtlarla kanıtlayamadığımız periyotlarda de bu inanç yaşıyordu. Astragalosların fal için kullanımı bir mühlet sonra sona erdi ancak aşık kemikleri çocuklar tarafından oynanan oyunların baş aktörü olmaya devam etti. Günümüzde de, kentlerde olmasa da, kırsalda hâlâ oyunlarda kullanılıyorlar. (Resim 4) Fal ve kehanet ise sonsuza kadar yaşamaya devam edecek. Kahve telvesinde beliren hallerden geleceği anlamaya çalışacak, hiçbir şey yapmasak, müziklerden fal tutacağız. Zira insanız ve insan evladı, hem gelecek denen şeyin var olduğu bilgisine sahip olmakla hem de onu nasıl denetim edebileceğini bilememekle lanetlenmiş bir varlık.

Fotoğraf 4.

* Doç. Dr. / Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eskiçağ Lisanları ve Kültürleri Kısmı.

Gazete Duvar

iletişim : live:.cid.e85adaa203246898
şehirlerarası nakliye | Eryaman Diş | instagram takipçi satın al
hack forum hack forumu hack forum deneme bonusu en iyi casino siteleri slot siteleri
Ataşehir escort Anadolu yakası escort Bostancı escort ümraniye escort Maltepe escort Kartal escort ankara escort bakırköy escort ataköy escort şirinevler escort bahçeşehir escort escort istanbul gaziantep escort gaziantep escort izmir escort bedava hesaplar Shell download cami halısı cami halısı cami halısı cami halısı cami halısı cami halısı cami halısı cami halısı saricahali.com.tr cami halısı cami halısı cami halısı evden eve nakliyat Bahsegel Rulet Casino Bahigo google.com.tr deneme bonusu deneme bonusu veren siteler bahis siteleri Canlı Maç izle bonus veren bahis siteleri taraftarium24 Selçuksports escort istanbul